Diabetes

Insulin

Insulin er eitt hormon, sum verður gjørt í brisinum og er neyðugt fyri at fáa sukrið úr blóðinum inn í kyknurnar. Insulinið er neyðugt fyri sukurbrenningina, glykogenbygnaðin (eitt sukurgoymsluevni), feittgoymsluna og proteinsyntesuna.

Um meira blóðsukur verður í blóðinum enn vant, so viðførir tað, at meira insulin verður gjørt. Og øvugt, um blóðsukurnøgdin minkar, so verður minni insulin gjørt. Henda tillaging ger, at blóðsukrið er støðugt – sum tað eigur at vera.

Um sukur-innihaldið í blóðinum minkar ov nógv, so elvir tað til, at kyknurnar í kroppinum fáa ov lítið, men tá er hormonið, glucagon, við til gera, at blóðsukrið økist, tí glykogen verður tikið úr goymslum í livrini.

Hevur ein sukursjúkuna er insulinframleiðslan ov lítil ella tað insulinið, sum kroppurin framleiður, ikki virkar nóg væl. Kyknurnar verða ikki nøktandi ávirkaðar av insulini - tær eru vorðnar mótstøðuførar (resistentar).

Hetta viðførir, at blóðsukrið verður ov høgt, og verður tað ikki viðgjørt, elvir tað til, at likamsgøgn verða skødd, t.d. hjarta, æðrar, eygu, nýru og nervar.

Av sukursjúku eru ymisk sløg. Tey kendastu sløgini eru týpa 1 og týpa 2 diabetes, men tað eru eisini aðrar týpur.

Týpa 1
Diabetes 1 er ein so nevnd ”auto-immun sjúka”. Tað merkir, at kropsins egna immunverja oyðileggur tær kyknur í brisinum, sum gera tað lívsneyðuga hormonið, insulin.

Diabetes 1 verður vanliga staðfest í barnaárum ella tannáringaárum.

Týpa 1 diabetes kann enn ikki lekjast, men við góðari viðgerð kunnu fólk liva eitt vanligt lív, uttan at vandin fyri diabetiskum eftirsjúkum er stórur.

Sjúkueyðkenni
Tey eyðkendu sukursjúku eyðkennini eru:

- At fólk kasta sær oftari av vatninum

- At fólk eru tyst

- At fólk drekka meir

- At fólk eru móð

- At fólk klænka

Í týpu 1 diabetes taka eyðkennini seg skjótari upp enn í týpu 2. Annars eru somu eyðkenni fyri bæði týpu 1 og 2. Fólk, ið hava týpu 1 diabetes, eru vanliga kløn. Í týpu 1 diabetes taka eyðkennini seg upp eftir døgum, vikum, til mánaðir. Hvussu trupul sjúkueyðkennini eru, valdast hvussu høgt blóðsukrið er.

Týpa 2
Tað er serliga vaksin fólk, ið fáa diabetes 2. Diabetes 2 er arvaligt. Tað merkir, at tað liggur í tínum ílegum, at tú kanst fáa sjúkuna. Men ofta er tað, at kosturin ikki er nóg heilsugóður og ov lítið kropsligt arbeiði, sum gera, at sjúkan brýtur út. Diabetes 2 kann tí í ein ávísan mun fyribyrgjast.

Áður varð diabetes kallað gamlamannasukursjúka, tí at serliga eldri fólk fingu hana. Men nú á døgum er hetta heitið nakað villleiðandi, tí at broytingin av diabetes 2 millum fólk hevur gjørt, at eisini yngri fólk fáa sjúkuna. Í týpu 2 diabetes ger kroppurin sjálvur insulin, men ikki nóg mikið, av tí at tørvurin ofta er størri. Tann minna insulin ávirkanin ger, at sukurupptøkan í feittvevnaðin og vøddarnar verður tálmað. Hetta ger, at sukurmongdin í blóðinum økist.

Mong, sum fáa diabetes 2, eru ov tjúkk – men ikki øll.

Sjúkueyðkenni
Sjúkueyðkennini koma fram yvir longri tíð og minna sum sagt um tey í týpu 1:

- Kasta sær oftari av vatninum
- Tosti
- Drekka meir
- Møði

Barnakonudiabetes
Sukursjúkan, ið kann ávísast fyrstu ferð hjá barnakonuni, er ein mildur formur av sukursjúku. Sukursjúkan hvørvur oftast aftur, tá ið hon hevur átt. Hetta økir um vandan fyri trupulleikar í barnsburðinum, og tá ið hon eigur og fyri nýfødda barnið og fyri mammuna, sum frá líður.

Sjúkueyðkenni

Møgulig barnakonudiabetes eyðkenni eru eisini tey somu sum fyri týpu 2 diabetes: At kasta sær oftari av vatninum og tosti.

Ofta eru tó ongi sjúkueyðkenni, og tí verða allar barnakonur við øktum vanda kannaðar.

Týpa 1½ / LADA  
Diabetes 1½ rakar aloftast vaksin og verður eisini kallað LADA (Latent Autoimmune Diabetes and Adulthood).

Í fyrstuni kunnu fólk hava tamarhald á diabetes 1½  við sunnari og frískari lívsførslu og/ella við øðrum heilivági enn insulini. Hóast tað, so fara fólk fyrr ella seinni at sanna, at tey ikki kunnu stýra blóðsukrinum longri. Um hetta mundið eru nærum allar kyknur, ið gera insulin, týndar. Kroppurin ger so lítið insulin, at neyðugt er at fáa insulin innspræningar.

Sjúkueyðkenni
Sjúkueyðkennini koma yvir longri tíð og minna um tey somu sum í týpu 1 og 2.

MODY
MODY stendur fyri ”Maturity-Onset Diabetes of the Young”, og eyðkennini koma aloftast áðrenn 25 ára aldurin. Fleiri sukursjúku frábrigdi eru, og eru tey ikki serliga væl kend. Hesi frábrigdi verða undir einum rópt MODY. Í MODY ger kroppurin ikki nóg mikið insulin, men tað, sum gjørt verður, virkar væl – júst tað øvugta sum í týpu 2 diabetes, har nóg mikið insulin verður gjørt, men insulinið munar ikki. Ikki er tí neyðugt altíð at viðgera MODY við insulini.

Vandabólkar
Umráðandi er, at blóðsukur títt verður mált hjá læknanum, um illgruni er um diabetes. Diabetes 2 sjúkueyðkennini eru veik og koma sníkjandi, tí kunnu mánaðir og ár ganga, áðrenn sjúkueyðkennini kunnu staðfestast.

Verða sjúkueyðkennini staðfest tíðliga, so hevur tú møguleikan at ansa væl eftir heilsuni. Tú kanst fáa hóskandi viðgerð og møguleikan at bøta um lívsgóðskuna, at betra heilsuna, so undan slepst eftirsjúkum.

Ver ansin, um tú:

- Vigar ov nógv

- Ofta ert tyst/-ur, hevur skriða, ella í heilum kastar tær av vatninum

- Foreldur ella systkin hava diabetes 2

- Hevur havt diabetes, tá ið tú vart við barn

- Fært heilivág fyri hjartasjúku, høgum blóðtrýsti ella fyri ov høgt kolesterol

Viðgerð
Endamálið við diabetes viðgerð er at hava blóðsukrið so nær tí, sum tað eigur at vera. Helst ongantíð alt samdøgrið má blóðsukur títt fara upp um 10 mmol/l.

Fólk, ið hava diabetes 1, fáa insulin innspræning fyri at hava tamarhald á sukursjúkuni. Fleiri insulin sløg eru, munur er á hvussu skjótt og hvussu leingi tey virka, sí tey ymisku insulin sløgini á:

http://min.medicin.dk/Sygdomme/Sygdom/117

Er talan um diabetes 2, so verður fyrst av øllum roynt at fáa broytt lívsførsluna. Um tað ikki hjálpir til at fáa blóðsukrið í fasta legu, so verða ymisk sløg av heilivági nýtt, sum eru blóðsukur-stabiliserandi. Summir sjúklingar verða viðgjørdir við fleiri sløgum av tablettum samstundis. Og eisini kann gerast neyðugt at viðgera við insulini, sum sjúklingar við diabetes 1 verða viðgjørdir við. Insulin er ein innspræningarløgur í t.d. einum penni, og sum fólk sjálv prika seg við. Ein onnur viðgerð er at innspræna eitt tarm-hormon líknandi evni GLP-1 samstundis við tablett viðgerð.

Tablettir fyri sukursjúku kunnu býtast upp í høvuðsheiti:

  • Evni, ið frígera insulin
  • Evni, sum stimbra sukurbrenningina
  • Evni, sum tálma, at sukur verður upptikið úr tarmunum

(sí http://min.medicin.dk/Sygdomme/Sygdom/224)


Kostur

Øll fólk, ið hava sukursjúku, skulu eta heilsugóðan kost, mælt verður til at:

- Kosturin skal vera í minsta lagi 600 g av grønmeti, av hesum 3 fruktir  

- Kosturin skal vera 300 g fiskur – helst feitan – um vikuna

- At eta soltnan mat við at minka um mjólkarúrdráttir og kjøt, og í mesta lagi 25-30% av orkuni í kostinum skal koma frá feitti

- At eta 3 høvuðsmáltíðir og 3 millummáltíðir um dagin og royna at eta somu nøgd av kolhydrati hvønn dag

Kropsvenjing

Tey fólk, ið hava týpu 2 diabetes, viga ofta ov nógv. Tí verður mælt til, at kropsvenjing er ein partur av viðgerðini av yvirvektini.

Hvat kann eg gera?

- Máta blóðsukrið regluliga

- Gev gætur, um blóðtrýstið er høgt ella lágt

- Sjálv/-ur at innspræna insulin

- Hav altíð drúvusukur uppi á tær, um blóðsukrið gerst ov lágt

- Far regluliga til lækna at kanna eygu, føtur, nervalag og nýru

- Set teg í samband við lækna, um tú verður sjúk/-ur av aðrari orsøk.

Av tí at diabetikarar eru í størri vanda fyri æðrakálking, so verður mælt til at leggja av at roykja.

At staðfesta sjúkueyðkenni
Um diabetes 2 sjúkueyðkenni skulu staðfestast, so verður blóðroynd tikin, sum gevur miðalblóðsukurtalið í átta til tólv vikur – hetta verður rópt HbA1c og langtíðarblóðsukrið - í dagligari talu eisini slatri-blóðsukrið. Alt hetta kann bert gerast við serligari mátiútgerð hjá tínum diabetesviðgera ella á eini kanningarstovu. 

Royndin sigur nakað um títt blóðsukur yvir eina longri tíð og ikki bara í løtuni. Fyri at tryggja at royndin gevur rætta úrslitið, verða tvær royndir gjørdar, men við ávísari tíð millum royndirnar.

Í einstøkum førum verður ikki viðmælt at nýta HbA1c blóðroyndina – eitt nú um kvinna er við barn. Í slíkum førum mæla heilsumyndugleikarnir til at nýta gamla mátan - at máta blóðsukrið á fastandi hjarta.

Eftirsjúkur

Um tú hevur diabetes 2, so kanst tú, sum árini ganga, fáa eftirsjúkur. Fleiri ár, tú hevur havt diabetes, jú størri er vandin fyri eftirsjúkum, og valdast eisini, hvussu diabetes hevur verið viðgjørt og verður viðgjørt.

Les meira um eftirsjúkur her: http://diabetes.dk/diabetes-2/fakta-om-diabetes-2/foelgesygdomme.aspx

Hypoglykæmi (ov lágt blóðsukur)

Um tú hevur diabetes, so skalt tú geva tær far um, at tú eisini kanst fáa ov lágt blóðsukur (hypoglykæmi). Tað kann henda, um tú hevur tikið ov nógv insulin ella onnur evni fyri diabetes ella hevur havt hart kropsligt arbeiði ella hevur íðkað ov nógv ítrótt. 

Eisini ikki-diabetikarar kunnu fáa ov lágt blóðsukur. Ikki er heilt vist, at tú fært sjúkueyðkenni, um blóðsukrið er lágt, men vanligu sjúkueyðkennini eru:

 

  • Tú sveittar
  • Tú ristist
  • Tú ert lin/-ur
  • Tú hevur hjartabankan
  • Tú verður svimbul
  • Tú fært høvuðpínu og vaml
  • Tú hevur trupult at hugsavna teg
  • Tú kanst fáa krampar
  • Tú svímar

Um tú hevur diabetes, og bloðsukrið gerst ov lágt, so kanst tú fáa insulinskelk, tú missir vitið og fært krampar. Um eyðkenni eru, at blóðsukrið er lágt, skalt tú beinanvegin fáa tær sukur (kolhydrat), sum kroppurin skjótt upptekur. Talan kann vera um juice, drúvusukur ella vanligt sukur. Síðani eigur tú at fáa tær eitt nú rugbreyð ella grovbreyð við viðskera fyri at forða fyri, at blóðsukrið aftur gerst lágt eftir lítlari løtu.

Um blóðsukrið er ógvuliga lágt, so kanst tú verða viðgjørd/-ur við glucagon, sum verður sprænt inn í blóðæðr, í ein vødda ella undir húðina. Tað ger, at blóðsukrið hækkar.

Sí meira kunning á:

http://min.medicin.dk

www.diabetes.dk

www.sundhed.dk

 

 

Samband/Upplatingartíðir

Tjaldurs Apotek

Tjaldurs Apotek
R.C. Effersøesgøta 31
Fo-110 Tórshavn

Telefon: +298 34 11 00
Fax:

+298 34 11 92

Teldupost:

tjaldur@apotek.fo
(ikki til átroðkandi boð)

V-tal:

323853

EAN:  5797100002373
mán - frí: 9.00 - 17.30
leyg: 10.00 - 14.00
sunnu- & halgidagar 14.30 - 15.00
Annars eftir avtalu.

Apotekið Steinatún

Apotekið Steinatún

Telefon: +298 34 11 61
Teldupost:

steinatun@apotek.fo

V-tal:

323853

EAN:  5797100002373
mán - frí: 10.00 - 17.30
leyg: 10.00 - 14.00

Suðuroyar Apotek

Suðuroyar Apotek
Undir Heygnum 4 
800 Tvøroyri
Telefon: +298 36 03 00
Fax: +298 37 17 68
Teldupost: suduroyar@apotek.fo
V-tal: 345490
EAN:  5797100002632
mán - frí: 9.00 - 17.30
leyg: 9.00 - 12.00
Annars eftir avtalu.

Eysturoyar Apotek

Eysturoyar Apotek
Mýravegur 6 
620 Runavík
Telefon: +298 47 34 00
Fax: +298 47 34 01
Teldupost: eysturoyar@apotek.fo
V-tal 549118
EAN  5797100002649
mán - frí: 10.00 - 17.30
leyg: 9.00 - 13.00

Bráðneyðugur heilivágur kann avgreiðast gjøgnum vaktlúku millum 9-10 mán.-frí.

Norðoya Apotek

Norðoya Apotek
Klaksvíksvegur 5
700 Klaksvík
Telefon: +298 47 25 00
Fax: +298 45 41 00
Teldupost: nordoya@apotek.fo
V-tal: 330833
EAN:    5797100002625
mán - frí: 9.00 - 17.30
leyg: 9.00 - 13.00
Annars eftir avtalu.

Landsapotekarin

Landsapotekarin

Staravegur 15

100 Tórshavn

 

Telefon: +298 35 52 00
Teldupost:
  landsapotekarin@apotek.fo 
   
mán - frí: 10.00 - 15.00

Fíggjardeildin

Fíggjardeildin

Staravegur 15

100 Tórshavn

 

Telefon: +298 35 01 50
Fax: +298 35 01 51
Teldupost: bokhald@apotek.fo 
   
mán - frí: 10.00 - 15.00